Ameland

Opgeweld uit wier en zand,
Gans omspoelt door zilte baren
Moge God het steeds bewaren:
ons plekje, rijk aan duin en strand,
het ons zo lieve Ameland

(Couplet van Ameland volklied)

Ameland

Ameland is een van de vijf bewoonde Nederlandse Waddeneilanden in de Noordzee en behoort tot de provincie Friesland. Het eiland is 27 kilometer lang en op zijn breedste punt 4 kilometer breed en het smalste punt is 2 kilometer breed. Ameland heeft ongeveer 3500 inwoners. De bewoners worden Amelanders genoemd.

Ontstaan van Ameland

Na de laatste ijstijd werd het klimaat warmer waardoor ijskappen smolten. Hierdoor steeg de zeespiegel met als gevolg dat de Noordzee ons land in snel tempo naderde. Dit had weer als gevolg dat er bodemveranderingen plaats gingen vinden. Zo vormde zich ten eerste een veenbodem op de grens van het land en het water. Vervolgens werd deze bodem bedekt met een, door de zee meegenomen en achtergelaten, laag klei en zand. Daarnaast zorgden golven en stromingen ervoor dat het zand meer en eer richting de kust gestuwd werd. Toen uiteindelijk het stijgen van de zeespiegel verminderede bleken er lange zandbanken te ontstaan die nu de kans kregen hoger te worden. De zee bleef zand aanvoeren, maar voornamelijk door de groei van planten op de zandbanken en de wind ontstonden er duinen.

Tijdens een volgende periode van enorme stijgingen van de zeespiegel sloeg de Noordzee grote gaten in de duinenrijen en de zandwallen. Er ontstonden eilanden en een Waddenzee. Vanaf toen bleken de zandbanken sterk genoeg om de ruwe zee te weren. De Waddeneilanden waren een feit en daarmee zijn Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog een feit.

Hoe kom je op Ameland

Je kunt vanaf Holwerd met de boot naar Ameland varen en de tocht duurt ongeveer 45 minuten. Je komt dan aan in het dorpje Nes. Er zijn twee veerboten, de boten zijn vernoemd naar de verdwenen dorpjes Oerd en Sier. Er kunnen ook auto’s en vrachtwagen op de boot. Ook kan je lopend over het wad naar Ameland, maar dat is een tocht van 4 uur en mag alleen gedaan worden onder begeleiding en met laagwater.

Geschiedenis

Ameland is eeuwen lang een onafhankelijk eiland geweest, bestaande uit drie boerengemeenschappen; Hollum, Ballum en Nes waar iedereen dezelfde rechten en plichten had. Een en ander veranderde voor Ameland toen Ritske Jelmera, een rijke Friese edelman naar Ameland kwam. In Ballum bouwde hij het slot ‘Jelmerastate’. Voornamelijk door zijn rijkdom en aanzien wist hij langzamerhand zijn gezag over het hele eiland uit te breiden. Toen zijn kleinzoon; Haye, Jelmerstate erfde, veranderde deze de naam Jelmera in die van Cammingha. Nog zo’n tweehonderd jaar bleef dit slot bestaan op Ameland. Het slot werd in 1829 afgebroken. Nu staat op deze plek het gemeentehuis van Ameland.

Dialect

De bewoners van Ameland hebben hun eigen dialect; Amelands. In tegenstelling tot wat men eigenlijk zou verwachten op een Fries eiland, spreken en verstaan maar weinig Amelanders Fries. Hun dialect lijkt ook meer op het stadsfries.

Un stik broad – een snee brood
Iespielken – ijspegels
Knibbels – Knieën
Kom jou ok? – Kom jij ook?
Metmake – Meemaken
Joekbult – Muggenbult
Skip – Schip
Bontelieuw – Scholekster
Stikken – Kapot
Aveseren – Opschieten
Grootsk – Trots
Aast – Zo meteen

Amelander wapen en de Amelander vlag

De Amelander schalken,
Stolen 3 balken
Des avonds in de maneschijn
Daarom zal dit hun wapen zijn

Het wapen van Ameland bestaat uit een gouden rechterhelft met drie zwarte balken die van de rechterbovenhoek naar de linker benedenhoek lopen. De azuurblauwe linkerhelft bevat een wassende maan van zilver. Boven op het wapen prijkt een gouden kroon. Sinds 20 februari 1816 is het wapen vastgelegd bij het Koninklijk besluit, maar het werd al vanaf het einde van de 16e eeuw gebruikt. Volgens de verhalen stellen de drie balken in het wapen de balken voor, die drie Amelander schalken uit het rijmpje van het Terschellinger strand hebben gestolen. Waar het wapen precies vandaan komt is niet bekend.

Ook op de Amelander vlag, bestaande uit vier even hoge banen blauw en geel, zijn de drie balken en de wassende maan terug te vinden.

De dorpen van Ameland

Hollum is het meest westelijk gelegen dorp van Ameland en heeft ruim 1300 inwoners, het grootste aantal van Ameland. Hollum is te herkennen aan de voortoren, de kerktoren en de molen.

Ballum is met 400 inwoners het kleinste dorp van Ameland. Maar heeft wel de grootste historie, aangezien de Cammingha’s hier lange tijd hun slot hebben gehad. Hier staat nu het gemeentehuis van Ameland.

Nes is het op een na grootste dorp van Ameland. Het is gebouwd rondom een vrijstaande toren uit 1664, deze diende als zeebaken. Omdat de boot aankomt in Nes, is dit het centrum van Ameland met een drukke en gezellige dorpskern en vele terrasjes.

Buren is het meest oostelijk gelegen dorp van Ameland met een inwoneraantal van een kleine 700 mensen. Buren is het meest jonge dorp van Ameland. Vroeger was Buren een agrarisch buurtschap met hier en daar enkele boerederijen. In de loop der tijd is dit uitgegroeid tot een klein dorp met de afgeleide naam ‘Buren’.

Ooit waren Sier en Oerd ook twee dorpjes op Ameland, maar voornamelijk door zandverstuivingen en spelingen van de zee hebben voor de ondergang van deze dorpjes gezorgd. De veerboten zijn vernoemd naar deze twee dorpjes.

Het getij

Het getij bestaat uit eb en vloed en wordt veroorzaakt door de aantrekkingskracht van de zon en de maan. Door de aantrekkingskracht van de maan vormt het water op de aarde aan de maankant een soort bult; de maan tilt het water een beetje op. Doordat de aarde draait, draait het onder het water door. Het lijkt dan net of er een massa water voorbijkomt.

Vloed is de hele periode tussen laagwater en hoogwater. Zodra het water weer gaat zakken spreekt men van eb. De vloedgolf die bij ons voor hoog water zorgt komt vanaf de Atlantische Oceaan en zorgt niet overal voor even hoog water. Daar waar het water minder ruimte heeft, zal het hoger opstuwen en daar waar het water meer ruimte heeft, zoals op de Noordzee, zullen de verschillen tussen hoog en laag water minder groot zijn. Twee keer per 24 uur is het water op zijn hoogst en twee keer is het op zijn laagst. Dagelijks begint ieder tij 50 minuten later te lopen.

Zeehonden

Zeehonden zijn symbool voor de Waddenzee. Dit unieke gebied met z’n droogvallende zandbanken is voor zeehonden ideaal. Daar kunnen ze uitrusten, zonnen en hun jongen zogen.

Zeehonden kijken is een van de grootste attracties op de Waddenzee. Ameland en Terschelling grenzen aan een gebied dat het Blauwe Balggebied heet. Hier zijn bij zowel hoog als laag water altijd robben te zien. Dan kun je met een robbenboot mee varen, een tocht van twee uur en dan kan je ze bij hoog water zien vissen en bij laag water zien uitrusten op een zandbank.

De paardenreddingsboot

Vroeger werd op Ameland de reddingsboot door paarden naar zee gebracht. Tot op 14 augustus 1979 de paarden te snel liepen en in een diepe geul terecht kwamen. Hierbij stierven 8 paarden. Er werden nog wel snel nieuwe paarden getraind maar door modernisering werden deze dieren niet veel meer gebruikt. Nu wordt de paardenreddingsboot alleen nog maar gebruikt voor een demonstratie voor toeristen. Het vertrek is dan bij het reddingsbootmuseum in Hollum. De boot die op een trailer ligt wordt door in totaal 10 paarden naar het strand getrokken. Het is een groot spektakel wat door vrijwilligers wordt uitgevoerd. In de duinen ligt het paardengraf van de 8 omgekomen paarden.

Legende Rixt van ’t Oerd

In het centrum van Buren staat een beeldje van een knokkig oud vrouwtje met een lantaarntje in haar hand. Dit oude vrouwtje is Rixt van het Oerd, ook wel de Heks van het Oerd genoemd. Hoofdrolspeelster in de bekendste sage van het eiland.

Rixt woonde samen met haar zoon Sjoerd in een klein hutje in de duinen. Om aan de kost te komen struinden ze dag en nacht het strand af op zoek naar aangespelde bruikbare goederen. Sjoerd hield van de zee en wilde niet liever dan gaan varen. Rixt probeerde haar zoon steeds van gedachten te veranderen, ze vond de zee veel te gevaarlijk. Maar Sjoerd vertrok toch.

Naarmate de tijd verstreek viel het jutten steeds zwaarder. Rixt haatte de zee zo erg dat ze wraak wilde. Rixt ging tijdens een stormnacht met een lantaarn hysterisch rondjes draaien boven op een duin. Enkele mijlen op zee was een kapitein bezig zijn schip door de hoge golven te manouvreren. Direct veranderde hij van koers richting het lichtpuntje waar zeker een haven zou zijn. Het was een vergissing het bleken enorme golven waarachter een grote zandbank zich schuilhield. Er was geen uitweg meer. De zee tilde het schip op en liet het uiteen vallen tegen de zandbank. Niemand overleefde de schipbreuk.

Rixt ging op weg naar het strand, tussen de wrakstukken zocht ze naar de haar buit. Daar tussen de wrakstukken lag een levenloos lichaam… het was Sjoerd. Rixt rende krijsend de duinen in. Niemand heeft haar ooit weer gezien. Maar wel gehoord, want als de storm over het eiland raast en de nachten koud en donker zijn dan doolt de geest van Rixt over het Oerd. Als je goed luistert kun je haar wanhopig horen roepen; Sjoe-oe-oerd, Sjoe-oe-oerd!!

Commandeurshuizen

In de zeventiende en achttiende eeuw kende Ameland, door de walvisvaart een periode van ongekende welvaart. Vooral veel Amelanders deden in deze tijd mee aan de walvisvangst. Een stoer handwerk, waar men alleen mannetjesputters voor kon gebruiken. Gezien de nog vele aanwezige stillen getuigen uit dei tijd, moet het eiland kennelijk een goed klimaat gehad hebben om ze voort te brengen.

Tal van oude huizen in Hollum, Ballum en Nes herinneren nog aan die rijkte tijd van de walvisvaartkapiteins. Commandeurs. De huizen zijn te herkennen aan een dubbele rij uitstekende richelsteentjes in de voorgevel, terwijl ijzeren ankers het jaartal aangeven waarin het huis gebouwd is. De meeste commandeurswoningen zijn gebouwd in de jaren tussen 1650 en 1800. Deze woningen bepalen het rustieke karakter van de dorpen op Ameland.